Tư duy đầu tư sai lầm nhiều người mắc phải

08/03/2021

Sai lầm trong đầu tư không chỉ đến từ cảm xúc nhất thời mà còn đến từ cách nhà đầu tư hiểu sai về thị trường. Có người cho rằng phải dự đoán đúng hướng giá mới có thể kiếm tiền; có người tin rằng ký quỹ thấp đồng nghĩa với rủi ro thấp; có người lại nghĩ càng giao dịch nhiều càng có nhiều cơ hội sinh lời. Những niềm tin này có thể khiến một chiến lược vốn hợp lý trở nên thiếu kiểm soát.

Bài viết này tập trung vào “tư duy đầu tư sai lầm” – tức các niềm tin, giả định và cách nhìn khiến nhà đầu tư ra quyết định chưa hợp lý. Đây là phạm vi khác với bài về “tâm lý đầu tư sai lầm”, vốn đi sâu hơn vào FOMO, loss aversion, herd behavior hay revenge trading.

Bạn đang có một nguyên tắc giao dịch nhưng chưa chắc đó là kinh nghiệm tốt hay một niềm tin chưa được kiểm chứng? Tra cứu cùng SFI để rà soát lại cách bạn đang dùng vốn, chọn sản phẩm và đánh giá hiệu quả giao dịch.

Xem thêm: Những tâm lý đầu tư sai lầm nhiều nhà đầu tư mắc phải

I. 8 tư duy đầu tư sai lầm nhiều người mắc phải

1. Nghĩ rằng phải dự đoán đúng thị trường mới có thể giao dịch hiệu quả

Một trong những tư duy phổ biến nhất là cố gắng “đoán đúng” thị trường. Nhà đầu tư dành quá nhiều thời gian để tìm câu trả lời chắc chắn cho việc giá sẽ tăng hay giảm, rồi coi kết quả của dự đoán là thước đo năng lực.

Trong thực tế, một chiến lược không cần đúng ở mọi giao dịch. Điều quan trọng hơn là mối quan hệ giữa tỷ lệ thắng, mức lời trung bình và mức lỗ trung bình. Một hệ thống có tỷ lệ thắng không quá cao vẫn có thể hiệu quả nếu các giao dịch thắng lớn hơn đáng kể so với giao dịch thua; ngược lại, tỷ lệ thắng cao vẫn có thể dẫn đến thua lỗ nếu một số lệnh sai gây thiệt hại quá lớn.

Vì vậy, câu hỏi phù hợp hơn không phải “liệu tôi có chắc giá sẽ tăng không?” mà là “nếu tôi đúng thì lợi nhuận tiềm năng bao nhiêu, nếu sai thì tôi mất bao nhiêu và tôi có chấp nhận mức rủi ro đó không?”.

2. Cho rằng ký quỹ thấp đồng nghĩa với rủi ro thấp

Ký quỹ là khoản bảo đảm để mở và duy trì vị thế, không phải giá trị thực của hợp đồng và cũng không phải giới hạn lỗ tối đa. Một hợp đồng có mức ký quỹ thấp vẫn có thể biến động mạnh so với số vốn nhà đầu tư bỏ ra.

Sai lầm thường gặp là lấy số tiền đang có chia cho mức ký quỹ rồi mở số lượng hợp đồng tối đa. Cách tính này chỉ trả lời “tài khoản có thể mở bao nhiêu hợp đồng”, chứ không trả lời “nên mở bao nhiêu hợp đồng”. Hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.

Quy mô vị thế nên được xác định từ mức rủi ro tối đa trên mỗi giao dịch, khoảng cách tới điểm dừng lỗ và giá trị một bước giá của hợp đồng. Sau đó mới đối chiếu với ký quỹ. Làm ngược thứ tự dễ khiến tài khoản sử dụng quá nhiều đòn bẩy.

Xem thêm: Mức Ký Quỹ Hàng Hóa Phái Sinh: Bảng Tra Cứu & Cách Tính MXV 2026

3. Nghĩ rằng càng giao dịch nhiều càng có nhiều cơ hội kiếm tiền

Nhiều người nhầm lẫn giữa “nhiều cơ hội” và “nhiều lệnh”. Khi thị trường không có thiết lập phù hợp, việc cố tìm thêm lệnh thường làm chất lượng giao dịch giảm xuống. Càng giao dịch dày, nhà đầu tư càng phải trả nhiều phí và càng có nhiều cơ hội phạm sai lầm thao tác hoặc phá vỡ kế hoạch.

Một hệ thống giao dịch tốt có thể chỉ tạo ra một số ít tín hiệu mỗi tuần hoặc mỗi tháng. Điều quan trọng là tín hiệu đó có lợi thế thống kê và nhà đầu tư thực hiện nhất quán hay không. Việc không có lệnh cũng là một trạng thái bình thường của chiến lược.

Để kiểm soát overtrading, có thể đặt giới hạn số lệnh mỗi ngày hoặc chỉ giao dịch khi đủ toàn bộ tiêu chí trong checklist. Nếu một lệnh được mở chỉ vì “hôm nay chưa giao dịch gì”, lý do vào lệnh đang không đến từ thị trường.

4. Tin rằng “giá đã giảm nhiều thì sớm muộn cũng phải tăng lại”

Đây là tư duy rất dễ dẫn đến bắt đáy hoặc bình quân giá xuống thiếu kiểm soát. Giá giảm mạnh không tự động làm một hàng hóa trở nên “rẻ”. Nếu cung tăng, nhu cầu giảm hoặc cấu trúc thị trường thay đổi, giá hoàn toàn có thể tiếp tục giảm sâu hơn mức nhà đầu tư tưởng tượng.

Trong hàng hóa, giá còn chịu tác động bởi mùa vụ, tồn kho, thời tiết, chính sách thương mại, tỷ giá và chi phí vận chuyển. Vì vậy, một mốc giá thấp so với quá khứ chưa đủ để tạo thành luận điểm mua.

Nếu muốn mua khi giá giảm, nhà đầu tư cần xác định điều gì cho thấy xu hướng hoặc bối cảnh đang thay đổi. Nếu không có yếu tố xác nhận mà chỉ có lý do “giá đã giảm nhiều”, quyết định đang dựa trên kỳ vọng hồi giá chứ chưa phải một chiến lược.

5. Cho rằng không cắt lỗ thì chưa thua

Đây là một trong những niềm tin nguy hiểm nhất đối với giao dịch ký quỹ. Giá trị tài khoản thay đổi theo biến động thị trường dù vị thế đã đóng hay chưa. Một khoản lỗ chưa thực hiện vẫn ảnh hưởng đến sức mua, tỷ lệ an toàn và khả năng duy trì vị thế.

Việc từ chối cắt lỗ thường khiến nhà đầu tư thay đổi lý do giữ lệnh theo thời gian: ban đầu là giao dịch trong ngày, sau đó chuyển thành swing trade, rồi thành “đầu tư dài hạn” chỉ vì chưa muốn thừa nhận sai.

Điểm dừng lỗ không nên được đặt tùy tiện theo một tỷ lệ cố định cho mọi sản phẩm. Nó nên gắn với điểm mà luận điểm giao dịch không còn đúng, sau đó khối lượng vị thế được điều chỉnh để số tiền có thể mất vẫn nằm trong giới hạn cho phép.

Xem thêm: Phương pháp cắt lỗ trên thị trường hàng hóa

6. Nghĩ rằng phải có “chuyên gia” chỉ điểm mới giao dịch được

Tư vấn và phân tích từ người có kinh nghiệm có thể giúp nhà đầu tư tiết kiệm thời gian học hỏi, nhưng việc phụ thuộc hoàn toàn vào một người khác để ra quyết định tạo ra rủi ro lớn. Không ai có thể đảm bảo đúng trong mọi điều kiện thị trường.

Một lời khuyên tốt nên giúp nhà đầu tư hiểu vì sao một kịch bản được đưa ra, yếu tố nào có thể làm kịch bản sai và mức rủi ro nên được kiểm soát thế nào. Nếu tư vấn chỉ dừng ở “mua mã này”, “giá chắc chắn lên” hoặc “cứ giữ rồi sẽ về”, nhà đầu tư không có cơ sở để xử lý khi thị trường đi ngược hướng.

Mục tiêu của việc học hỏi từ chuyên gia nên là tăng năng lực tự đánh giá, không phải chuyển toàn bộ trách nhiệm quyết định cho người khác.

7. Dùng một phương pháp cho mọi thị trường và mọi giai đoạn

Một chiến lược hiệu quả trên thị trường có xu hướng chưa chắc phù hợp với giai đoạn đi ngang. Phương pháp dùng tốt cho nông sản chưa chắc phản ứng giống khi chuyển sang kim loại; một sản phẩm thanh khoản cao cũng có thể có đặc tính rất khác sản phẩm ít thanh khoản hơn.

Sai lầm không nằm ở việc dùng lại một nguyên tắc, mà ở việc giả định rằng mọi thị trường có cấu trúc giống nhau. Nhà đầu tư cần kiểm tra quy mô hợp đồng, bước giá, giờ giao dịch, biến động lịch sử, dữ liệu cơ bản và các báo cáo có ảnh hưởng trước khi áp dụng chiến lược cũ vào sản phẩm mới.

Tư duy phù hợp hơn là giữ nguyên “khung” quản trị rủi ro nhưng linh hoạt ở phần tín hiệu và cách đọc thị trường.

8. Đặt mục tiêu lợi nhuận cố định nhưng không đặt giới hạn rủi ro

Nhiều nhà đầu tư bắt đầu bằng mục tiêu “mỗi tháng phải kiếm 10%” hoặc “mỗi ngày phải lời một số tiền cố định”. Vấn đề là cơ hội thị trường không xuất hiện đều theo lịch. Khi mục tiêu lợi nhuận trở thành nghĩa vụ, nhà đầu tư dễ tăng tần suất hoặc khối lượng chỉ để đạt con số đã đặt.

Mục tiêu kiểm soát được hơn là mục tiêu về quy trình: số tiền tối đa có thể mất trên mỗi lệnh, tỷ lệ sử dụng ký quỹ, số lệnh tối đa trong ngày, mức drawdown cho phép và tỷ lệ tuân thủ kế hoạch.

Lợi nhuận là kết quả của quá trình, không phải biến số nhà đầu tư có thể ép thị trường cung cấp đều đặn mỗi ngày.

II. Tư duy sai lầm và tâm lý sai lầm khác nhau như thế nào?

Tư duy sai lầm là một niềm tin hoặc cách hiểu chưa chính xác về thị trường, ví dụ “ký quỹ thấp thì rủi ro thấp” hoặc “không bán thì chưa lỗ”. Tâm lý sai lầm là phản ứng cảm xúc và thiên kiến xảy ra trong quá trình quyết định, ví dụ FOMO, bầy đàn, loss aversion hoặc revenge trading.

Hai nhóm này liên quan chặt chẽ. Một niềm tin sai có thể tạo ra hành vi cảm tính; ngược lại, cảm xúc mạnh có thể khiến nhà đầu tư tự tạo ra lý do để bảo vệ một niềm tin không còn hợp lý.

Bảng 1. Phân biệt tư duy sai lầm và tâm lý sai lầm trong giao dịch

Việc tách hai khái niệm giúp tránh trùng lặp khi sửa lỗi. Nếu vấn đề nằm ở niềm tin, nhà đầu tư cần thay đổi cách hiểu và quy trình. Nếu vấn đề nằm ở tâm lý, cần điều chỉnh môi trường giao dịch, khối lượng và các giới hạn hành vi.

III. Vì sao những tư duy sai lầm dễ xuất hiện ở người mới?

1. Đánh giá quá cao kết quả ngắn hạn

Một vài lệnh thắng liên tiếp có thể khiến người mới tin rằng mình đã tìm ra “công thức”. Ngược lại, một vài lệnh thua có thể khiến họ bỏ một chiến lược chưa kịp kiểm chứng. Kết quả ngắn hạn chứa nhiều nhiễu và chưa đủ để đánh giá lợi thế của hệ thống.

2. Chưa hiểu giá trị danh nghĩa và cơ chế ký quỹ

Người mới thường nhìn vào số tiền ký quỹ thay vì giá trị toàn bộ hợp đồng. Điều này dễ dẫn đến đánh giá thấp biến động tiền khi giá thay đổi.

3. Dùng kinh nghiệm từ cổ phiếu cho futures mà không điều chỉnh

Cổ phiếu và hợp đồng tương lai có nhiều khác biệt: futures có đáo hạn, ký quỹ, mark-to-market, có thể có giao nhận và thường dùng đòn bẩy cao hơn. Những nguyên tắc như “cứ nắm giữ dài hạn” hoặc “bình quân giá xuống” cần được xem lại khi chuyển sang phái sinh.

4. Tập trung vào lợi nhuận trước khi hiểu rủi ro

Nhiều nội dung trên mạng nhấn mạnh số tiền có thể kiếm được nhưng ít nói đến drawdown, margin call, chi phí giao dịch và khả năng một chiến lược có chuỗi lệnh thua dài. Điều này khiến người mới đặt kỳ vọng không cân xứng với rủi ro thực tế.

5. Thiếu dữ liệu về chính hành vi giao dịch của mình

Nếu không có nhật ký giao dịch, nhà đầu tư khó biết mình thường sai ở đâu: chọn sản phẩm, vào lệnh, quản trị vị thế hay thoát lệnh. Không có dữ liệu, việc “sửa chiến lược” thường dựa trên cảm giác.

IV. 6 tư duy nên thay thế các niềm tin sai lầm

Bảng 2. Từ tư duy sai sang tư duy thực tế hơn

Điểm chung của các tư duy thay thế là chuyển trọng tâm từ “phải đúng” sang “phải kiểm soát được”. Nhà đầu tư không kiểm soát được giá, nhưng có thể kiểm soát khối lượng, số lệnh, điều kiện vào lệnh và mức lỗ tối đa.

Chưa chắc một nguyên tắc bạn đang dùng là kinh nghiệm tốt hay chỉ là thói quen hình thành sau vài giao dịch? Gửi cách bạn đang chọn lệnh và dùng vốn cho SFI để được hỗ trợ rà soát theo đặc tả hợp đồng và giới hạn rủi ro thực tế.

Xem thêm: Hợp đồng tương lai là gì? Tìm hiểu về hợp đồng tương lai trên thị trường đầu tư

V. Checklist nhận diện tư duy sai lầm trước khi giao dịch

Bảng 3. Checklist 8 câu hỏi để rà soát tư duy trước khi đặt lệnh

Nếu phần lớn câu trả lời dựa trên từ “chắc”, “sẽ”, “phải”, “sớm muộn” mà không có dữ liệu hoặc điều kiện cụ thể, nhà đầu tư nên xem lại luận điểm trước khi đặt lệnh.

Xem thêm: Đòn bẩy tài chính là gì ? Vai trò của đòn bẩy tài chính là gì ?